Przedmioty metalowe

Kowalstwo i hutnictwo poświadczone jest w Owidzu przez znaleziska bryłek surowca i żużla, spieki żelaza, gotowe wyroby oraz ślady na ceramice po wytopie żelaza. Z miejscowych rud darniowych kowal wytapiał surówkę żelazną, z której produkował różne narzędzia na potrzeby mieszkańców: noże, gwoździe, skoble, haki, haczyki na ryby, itp. oraz broń.

Do podstawowego uzbrojenia ludności wczesnośedniowiecznej należały: topory, oszczepy, włócznie, noże i łuki, od czasów Bolesława Krzywoustego zastępowane powoli kuszami. Badania archeologiczne grodziska w Owidzu poświadczyły wykorzystywanie łuków, kusz i włóczni dzięki znaleziskom grotów i bełtów żelaznych. Znaleziono również fragment topora, jednak nie ma pewności, czy był on w tym przypadku używany do walki, czy może jako narzędzie do obróbki drewna.

Wykonane z bardziej szlachetnych metali odnalezione zostały na grodzisku ozdoby, jak kabłączki skroniowe (kółka ze srebra lub brązu, otwarte bądź zamknięte, przyczepiane do opasek na wysokości skroni), pierścionki z brązu, okucia czy zawieszki.

Monety
Jak do tej pory na grodzisku odnaleziono 6 srebrnych monet – denarów- (5 w całości i 1 fragment). Wszystkie datowane są na XI wiek i pochodzą z terenu Niemiec (4). W jednym przypadku można mówić o prawdopodobnie czeskim stylu. Natomiast w kolejnym domniemane jest lokalne naśladownictwo monety wschodniosaskiej. Obecność monet na stanowisku w Owidzu wskazuje na dokonywanie na obszarze istniejącego w okresie wczesnego średniowiecza grodu transakcji handlowych.

Po lewej stronie: awers srebrnego denara z Duisburga, przedstawiający króla Henryka III (1039 – 46), średnica monety: 1,93 cm; waga: 1,03 g

Po prawej: awers srebrnej monety, która powstała najprawdopodobniej na terenie Dolnej Saksonii w 1 ćw. XI w. średnica: 18,3 mm; waga: 0,90 g
(fot. Henryk Spychalski)

Groty
Z grodziska pochodzą znaleziska grotów strzał, z tulejką, z trzpieniem. Grot z tulejką ma płaski soczewkowaty przekrój i lancetowaty kształt w rzucie. Jest to typ II wg Nadolskiego (A. Nadolski, 1954) na Pomorzu Zachodnim zaliczony do typu I A:2 (P. Świątkiewicz, 2002, s. 64–65). Egzemplarze tego typu znaleziono m. in. w grodziskach w Bardach, Kamieniu Pomorskim, Szczecinie, Wolinie. Chronologia tego typu jest dość rozległa i uniemożliwia precyzyjne datowanie. Występują w okresie od VII do XIII w. Największe nasilenie wystąpiło w okresie od początku IX do początku XII w. Tego typu groty znane są również z Oldenburga, Menzlina, z terenów Słowacji. Typowe dla Europy środkowej i Zachodniej na terenie Skandynawii występują w mniejszym stopniu zaś na terenie Rusi w pojedynczych przypadkach (P. Świątkiewicz, 2002 s. 64–65).

Grot strzały przed renowacją (fot. K. Kocińska).

Grot strzały po renowacji (fot. K. Kocińska).

Drugi typ zalicza się to typu II:2, są to groty o trzpieniu łagodnie przechodzącym w ostrze, wystąpiły w warstwach datowanych od VII do XII w (P. Świątkiewicz, 2002, s. 68). Jednakże na Pomorzu Zachodnim groty tego typu miały płaskie lancetowate ostrze. Artefakt z Owidza ma ostrze wieloboczne, które ma analogie w Małopolsce i zaliczane jest tam do typu III/81 (P. Strzyż, 2006, s. 84).

Topory/siekiery

Militaria: grot z trzpieniem, grot liściowaty z tulejką
oraz fragment topora lub siekiery
(fot. J. Jarzęcka-Stąporek).

Odróżnienie toporów bojowych od siekier roboczych jest często niemożliwe (M. Głosek, 1985, s. 101; 1996, s. 9). Niektóre topory mogły pełnić obie funkcje, można przyjęć, że są to narzędzia pracy wyjątkowo używane w walce (P. Świątkiewicz, 2002 s. 52). Na terenie Owidza znaleziono jedynie fragmenty toporów/siekier.

Odważniki

Odważnik przed renowacją (fot. K. Kocińska).

Odważnik po renowacji (fot. K. Kocińska).

Wyróżniono 2 typy odważników wg podziału H. Steuera (H. Steuer, 1997). Typ A – odważniki kubooktaedryczne reprezentowany jest przez 1 zabytek. Jest to wykonany z żelaza wieloboczny odważnik. Na ziemiach polskich grupują się one w pasie nadmorskim, w Wielkopolsce oraz na Śląsku. Występują one do XII wieku. Pozostałe odważniki beczułkowate zalicza się do typu B2. Są one datowane na okres od połowy XI do przełomu XII/XIII wieku, w przypadku Polski mogą występować też w XIII wieku. (K. Wachowski, 2006, s. 362). Ich mała jednostka podstawowa wynosi 3,8 4,2 g i może mieć związek z adaptacją wcześniejszych odważników w systemie orientalnym do wprowadzonej przez Bolesława Chrobrego dużej jednostki wagowej – karolińskiego funta (K. Wachowski, 2006, s. 360). Wykonane są z żelaza powleczonego brązem. Na niektórych widoczne są na płaskich powierzchniach znaki metryczne w postaci kropek. Ciekawym znaleziskiem jest 1 okaz. Jest to beczułkowaty odważnik ponacinany na kulistych powierzchniach w pięciu miejscach mniej więcej symetrycznie. Odważniki kubooktaedryczne znane są z Dziekanowic (A. Wrzesińska, J. Wrzesiński, 2006, s. 342), Gniezna, Wrocławia, Kalisza, Płocka (T. Janiak, D. Stryniak (red.),1999), Poznania (W. Hensel, 1960, s. 124, ryc. 124:b), Wrześnicy (M. Maleszka, 1998, s. 177-184), Truso (J. Trupinda (red.), 2004). Odważniki beczułkowate są najczęściej występującą formą ciężarków wagowych występujących we wczesnym średniowieczu na terenie całej strefy nadbałtyckiej i nadreńskiej (J. Żak, 1957, s. 174). Z terenów Polski znane są ich znaleziska w Ciepłem (J. Żak,1957, s. 164-180), Gdańsku, Bardach ( W. Łosiński, 1973, s. 110, ryc. 5:g), Szczecinie (E. Wilgocki, 2003, s. 158, ryc. 14:9), Biskupinie, Kłecku, Kamieniu Pomorskim, Opolu (K. Wachowski, 1972, s. 204), Widuchowie (W. Łęga, 1930, s. 408), Kałdusie (W. Chudziak, 2003, s. 118, ryc. 1), Truso, Sowinkach (A. Krzyszkowski, 1990, s. 54), Wolinie, Wrześnicy (M. Maleszka, 1998, s. 183).

Misa żelazna

 

Fragment misy żelaznej
przed renowacją (u góry) i po renowacji (u dołu)

(fot.
K. Kocińska).

Fragment misy o średnicy 25 cm, 2 cm od krawędzi zachowany jest nit żelazny, być może mocujący uchwyt. Brzegi misy są proste, nie mają wygiętej krawędzi. Misy metalowe występują zarówno na Pomorzu, na terenie Polski jak i w Skandynawii. Na Pomorzu znaleziska mis brązowych znamy z Łętowic, Stefanowa, Ciepłego, Kałdusa, Grębocina. W Kałdusie znaleziono 1 fragment misy ołowianej. Poza misami z Kałdusa i Grębocina pozostałe miały krawędź wygiętą na zewnątrz. (W. Łęga, 1930, s. 112–113). Misa z Owidza poprzez swoją formę (brak wylewu) i metal z którego ją wykonano ma więcej analogii na Śląsku niż na Pomorzu. Żelazne misy bez wylewu o kształcie wycinka kuli znajdowane są głównie na terenie Śląska a sporadycznie w Wielkopolsce i na Kujawach: Żmigród, Złotoryja, Opole, Niemcza, Bystrzyca, Kowalowa Góra koło Gostynia, Gniezno, Biskupin. Ich chronologia obejmuje okres X i XI wieku (R. Burkowa, 1949–1950, s. 150–152, J. Bubenik, 1972, s.543). W Ostrowie Lednickim taką misę znaleziono w warstwie datowanej na X–XI wiek (M. Łastowiecki, 1993, s. 138).

Kabłączek skroniowy
Jest to jedna najbardziej typowych ozdób kobiecych tego okresu (W. Hensel, 1987, s. 571). Są to ozdoby w postaci otwartego pierścienia. Dla obszaru Słowiańszczyzny zachodniej charakterystyczne są trzy typy: I kółko, II kółko z pojedynczym uchwytem powstałym w skutek zgięcia końca kabłączka, III uszko kabłączka ma kształt esowaty.

Fragment znaleziony w Owidzu to część brązowego kabłączka esowatego. Kabłączek ułamany jest w połowie, również jego uszko nie zachowało się całkowicie.

Kabłączek skroniowy po renowacji (fot. H. Spychalski).

Na zachowanej część uszka widoczne jest żłobkowanie. Kabłączki z uchem żłobkowanym typ III C wg. Musianowicz występują na ziemiach polskich od 2. połowy XI w do końca XII (K. Musianowicz, 1948/49, s. 204-205). Ze względu na średnicę kabłączki zostały podzielone na odmiany (Z. Hołowińska, 1959, s. 68, H. Kočka-Krenz, 1971, s. 102-103) Fragment z Owidza zalicza się do odmiany B – tworzą ją okazy o średnicy od 2 do 5 cm. Kabłączek z Owidza ma średnicę 23 mm, średnica kabłąka 4,5 mm. Odmiana B pojawia się w niewielkich ilościach w XI, masowo występowała w XI/XII w–XII/XIII w, by w XIII wieku zaniknąć (H. Kočka-Krenz, 1971, s. 111–112). W Gdańsku na grodzie (stan. 1) kabłączki esowate odmiany B pojawiły się od połowy XI trwały po wiek XIII (Z. Hołowińska, tab.4), na podgrodziu (stan. 2) wystąpiły w warstwach datowanych na 2 połowę XII oraz 1. połowę wieku XIII (K. Karasiewicz, 2001, s.309). Jest to odmiana lokalna charakterystyczna dla obszaru kaszubskiego – typ IV b (W. Łęga, 1930, s. 123).

Pierścionki

 

Pierścionek taśmowaty po renowacji (fot. H. Spychalski).

Pierścionki należą do powszechnie występujących ozdób na terenie całej średniowiecznej Słowiańszczyzny. Oprócz zdobienia informowały o zamożności właściciela, jego przynależności społecznej, stanie cywilnym oraz funkcji sprawowanej przez noszące je osoby lecz także celom magii czy kultu (W. Hensel, 1987, s. 599).

Okazy z Owidza reprezentują typ II – taśmowaty.

Zawieszka dzwoneczkowata
Tego typu zawieszki występują na rozległych obszarach i w szerokich ramach chronologicznych. Były ozdobą stroju, mogły być elementem kolii, pierścionka również i uprzęży końskiej. Oprócz funkcji ozdobnych uważa się, że miały również charakter apotropeiczny i być może należały do narzędzi taneczno-obrzędowych (W. Hensel, 1987, s. 588, ryc.439, 602–603). Dzwoneczki kuliste na ziemiach polskich występują głównie w XI i XII ., nieliczne egzemplarze znane są a X, IX i ewentualnie połowy VIII w., oraz z XIII, XIV i połowy XV wieku (T. Malinowski, 1993, s. 96). Okaz z Owidza to dzwoneczek kulisty wykonany z brązowej blachy, w dolnej części posiadający wycięcia w kształcie krzyża. Uchwyt ma kształt kolisty. Wisiorek jest zdeformowany i częściowo uszkodzony. W dolnej części ok. 5 mm od krawędzi zdobiony jest bardzo delikatną podwójna linia dookolną, zaś listki są równie delikatnie zdobione skośnymi kreskami.

Zawieszka dzwoneczkowata (fot. H. Spychalski).

Wysokość 26 mm, średnica uszka, średnica otworu uszka 2 mm. Dzwoneczki kuliste znane są m. in. z Gdańska, Opola, Kruszwicy. Analogiczny ornament w postaci linii poziomych na obwodzie i skośnych na płatkach znany jest ze znalezisk z Czermna, Wolina, Kałdusa, Gniezna i ich chronologia zawiera się w okresie X–XIII w (T. Malinowski, 1993, s. 98).

Okucia
Na terenie grodziska znaleziono kilkanaście okuć i ich fragmentów. W żadnym wypadku nie da się stwierdzić z całą pewnością do czego były używane, można tylko przypuszczać, że służyły jako okucia skrzyni czy wiadra. W okresie średniowiecza wiadra wykonywano z drewna, wzmacniając je metalowymi okuciami.

Okucie (fot. H. Spychalski).

Co do dwóch fragmentów do końca nie wiadomo czy pełniły funkcje okuć czy może były elementem ozdoby stroju. Oba fragmenty mają zbliżony kształt do trapezu, z którego ramion w połowie wysokości wyrastają w jednym przypadku  poziome (jedno ramie jest ułamane) a w drugim łukowato opadające ku dołowi wąsy. Okucia ułamane są w dolnej części, zachowane jest łukowate wcięcie, co może być częścią otworu. W górnej części jest okrągły otwór o wymiarach ca 1 × 0,6cm. Zdobione są liniami żłobionymi wewnątrz wąsów – linie wychodzą z dolnej krawędzi, biegną w górę ku wąsom, następnie spotykają się pod otworem. Sam otwór również jest obwiedziony linią, jednak tylko z 3 stron, z boków i od dołu. Jedno z nich zostało poddane konserwacji.

Noże
Noże są wyrobami występującymi masowo nie tylko w okresie średniowiecza, więc nie są dobrymi datownikami.

Nóż do obróbki rogu przed renowacja (u góry) i po renowacji (u dołu)
(fot.
K. Kocińska).

Wyróżniono 4 typy: z prostym trzpieniem i łukowatym ostrzem, z prostym trzpieniem i ostrzem schodzącym do niego lekkim łukiem lub skosem z łukowatym trzpieniem i prostym ostrzem oraz z łukowatym trzpieniem i ostrzem.

Noże o tylcu nachylonym łukowato uważa się za narzędzia wykorzystywane przy obróbce drewna (M. Kochanowski, 1985, s. 173) skóry (J. Kaźmierczyk 1966, s. 134), noże o mocno łukowatym ostrzu i prostym tylcu uważa się za narzędzia wykorzystywane do obróbki skór, bursztynu, rogu (H. Wiślak, 1993, s. 80, A. Wapińska, 1993, s. 64, W. Hensel, 1987, s. 288, ryc. 190) pozostałe można uznać za pełniące ogólne funkcje.

Nóż do skór po renowacji (fot. H. Spychalski).

 

Nożyce
Znaleziska nożyc sprężynowych są dosyć częste. Zachowany fragment to część kabłąka z rączką i fragmentem ostrza. Ponieważ tego typu nożyce znane są z różnych stanowisk ich rekonstrukcja nie nastręcza trudności. Takie nożyce składają się z kabłąka na końcu rozszerzonego w łuk kolisto-owalny i z dwóch ostrzy mniej więcej trójkątnych, wykonane są z grubego pręta żelaznego, rączki są w przekroju koliste, ostrza zaś spłaszczone i trapezowate, a kabłąk przekuty jest na taśmę na końcach zwężoną (W. Łęga, 1930, s. 235).

Fragment nożyć po renowacji (fot. H. Spychalski).

 

Narzędzia
Wyróżnić trzeba kilka grup narzędzi. Jedną z nich stanowią świdry. Służyły do wywiercania otworów w drewnie, rogu, kości czy też bursztynie.

Świder po renowacji (fot. H. Spychalski).

 

Kolejnymi grupami są narzędzia używane w pracowni kowalskiej i ślusarskiej: przecinaki, oraz punce (A. Kola, 1985, s. 139-147). Przecinak ma kształt ostrosłupa, o wysokości 8 cm. Analogiczne znane są z gródka stożkowatego w Plemiętach (A. Kola, 1985, s. 141, tabl. XVIII:9-10). Punce mają kształt wrzecionowaty, gdzie jedna cześć jest spłaszczona najprawdopodobniej z przeznaczeniem do wbicia jego w drewnianą rączkę. Część pracująca jest zaokrąglona. Wysokość przedmiotów waha się od 4,5 do 7,1 cm. W obu pracowniach używane były pilniki. Jeden fragment znaleziono na powierzchni grodziska. W pracowni kowalskiej mógł się również znaleźć bolec o długości 5,7 cm z rozklepanymi oboma końcami. Przy obróbce skóry używane mogły być szydła o długości od 5,2 do 8,2 cm.. Takie zabytki związane z pracownią szewską szydła znane są z Gniewa (H. Wiklak, 1993, s. 81-82), w Gdańsku bywają również wiązane z pracownią bursztynniczą (A. Wapińska, 1993, s. 65, ryc. 1).

Sprzączki

 

Sprzączka do pasa (fot. H. Spychalski).

Bywają nazywane klamerkami, służyły do spinania wszelkiego rodzaju pasków i taśm (K. Karasiewicz, 2001, s. 334). Sprzączki miały bardzo rozległą chronologię, pojawiły się już w okresie wpływów rzymskich i trwały przez całe średniowiecze (Łęga, 1930, s. 188–189).

 

Haczyki

Haczyk na ryby po renowacji (fot. H. Spychalski).

Wyróżnia się trzy grupy haczyków na ryby (Łęga, 1930, s. 244. ), które zostały dodatkowo podzielone na typy (M. Rulewicz, 1994, s. 101–130). Do grupy I zalicza się 5 haczyków znalezionych na grodzisku. Cechą tej grupy jest prosty (sporadycznie zagięty) trzonek z jednej strony pogrubiony lub prosto sklepany, z drugo łukowato wygięty, zakończony ostrym kolcem bez żądła. Trzy z nich należą do typu B, charakteryzującego się tym, że trzonek jest płaski o poszerzonej główce. Jeden z nich ma długość 2,2 cm, drugi 5 cm. Takie haczyki mają analogie w Gdańsku i Wolinie i występują od X do XI/XII wieku (M. Rulewicz, 1994, s. 113). Trzy haczyki zaliczone do typu C charakteryzują się wygięciem trzonka tak by powstało ucho oraz kolcem bez żądła. Dwa z nich są wykonane z grubego drutu i mają większe rozmiary, trzeci jest delikatny. Jeden z dużych haczyków o długości 5,4 cm wyróżnia się tym, że wykonano go z rozklepanego drutu, a haczyki tego typu wykonywane były z drutu w przekroju okrągłego (M. Rulewicz, 1994, s. 118). Pozostałe dwa na całej długości są okrągłe, ich wysokość wynosi 6,9 cm i 2,6 cm. Haczyki typu C znaleziono w Szczecinie oraz w Wolinie w warstwach od przełomu IX/X do 1. połowy XI wieku (M. Rulewicz, 1994, s. 118-119). Nie ma pewności czy haczyk z ułamanymi oboma końcami to typ I czy II. Wykonany jest z drutu o przekroju okrągłym, jego trzonek zwęża się ku główce, zachowana długość wynosi 3,9 cm.

Igły
Do szycia używano igieł kościanych i metalowych, metalowe zachowały się rzadko i przeważnie fragmentarycznie. Metalowe wykonane być mogły z brązu lub żelaza (Łęga, 1930, s. 250). Są 2 typy: 1 bardzo długi, kolisty w przekroju o największe grubości po środku, zwężający się na końcach gdzie jeden był zaostrzony a 2 kończył się uszkiem.

Igła po renowacji (fot. H. Spychalski).

 

Drugi typ przypomina igły kościane –na jednym końcu zwężony, na drugim rozszerzony w kształci owalu, przez który przebity jest otwór (Łęga, 1930, s. 250).

Okazy z Owidza wykonane są z żelaza i należą raczej do typu 2, niestety uszka nie zachowały się.

Gwoździe
Na terenie stanowiska znaleziono ponad 70 gwoździ. W większość są proste, część wygięta jest łukowato, inne są pozaginane jedno lub dwukrotnie. Rozmiary gwoździ wahają się od 1,8 do 18,5 cm. Gwoździe pozaginane służyły najprawdopodobniej w ciesiołce przy łączeniu desek na zakładkę (T. Poklewski-Koziełł, Wtorkiewicz-Marosikowa, M. Żemigała, 2000, s. 243, 338), podobnie jak duży gwóźdź z łukowato wygiętą końcówką.

Gwódź po renowacji (fot. H. Spychalski).

 

mgr Joanna Jarzęcka-Stąporek

Bibliografia:
T. Janiak, D. Stryniak (red.)
1998    Civitates Principales, wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej. Katalog wystawy. Gniezno
J. Bubenik
1972    K problematice železné misky tzv. Slezského typu, „Archeologické Rozhledy”, t. 24, s. 542-567
R. Burkowa
1949-1950    Żelazne miski śląskie, ZOW t. XVIII–XIX, s. 150-152
W. Chudziak
2003    Wczesnośredniowieczne „importy” skandynawskie z Kałdusa pod Chełmnem na Pomorzu Wschodnim, Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, Lublin-Warszawa, s. 117-128.
M. Głosek
1985    Militaria z grodziska w Plemiętach. Broń sieczna, drzewcowa i obuchowa, [w:] Plemięta średniowieczny gródek w ziemi chełmińskiej, Toruń, red. A. Nadolski, s. 99-106
W. Hensel
1960    Najdawniejsze stolice Polski, Warszawa
1987    Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, Warszawa
Z. Hołowińska
1959    Wczesnośredniowieczne rzemiosło złotnicze w Gdańsku, [w:] Gdańsk wczesnośredniowieczny, t.1, s.???
K. Karasiewicz
2001    Średniowieczne wyroby złotnicze z podgrodzia gdańskiego. Stanowisko 2, „Pomorania Antiqua”, t. XVIII, s. 307-387
J. Kaźmierczyk
1966    Wrocław lewobrzeżny we wczesnym średniowieczu, t.1, Wrocław
M. Kochanowski
1985        Elementy odzieży i sprzęt gospodarstwa domowego z grodziska w Plemiętach, [w:] Plemięta średniowieczny gródek w ziemi chełmińskiej, Toruń, red. A. Nadolski, s. 165-183
H. Kočka-Krenz
1971 (1972)    Esowate kabłączki skroniowe z terenu Polski północno-zachodniej, ”Fontes Archaeologici Posnaniensees, t. 22, s. 97-143
1993    Biżuteria północno-zachodnio-słowiańska we wczesnym średniowieczu, Poznań
A. Kola
1985    Narzędzia i półfabrykaty kowalsko-ślusarskie z grodziska w Plemiętach, [w:] Plemięta średniowieczny gródek w ziemi chełmińskiej, Toruń, red. A. Nadolski, s. 139-147
A. Kola, G. Wilke
1985    Militaria z grodziska w Plemiętach. Broń strzelcza [w:] Plemięta średniowieczny gródek w ziemi chełmińskiej, Toruń, red. A. Nadolski, s. 107-128.
A. Krzyszkowski
1995    Ein reiches Gräberfeld aus dem 10./11. Jh. in Sowinki bei Poznań, „Slavia Antiqua“ , t. 36, s. 49-71
E. Kuszewska
1961    Gorzędziej wczesnośredniowieczny w świetle wstępnych prac archeologicznych, Gdańsk Wczesnośredniowieczny, t. IV, s. 145-200
M. Łastowiecki
1993    Sprawozdanie z badań wykopaliskowych przyczółka wczesnośredniowiecznego mostu wschodniego (tzw. gnieźnieńskiego) na Ostrowie Lednickim, gm. Łubawa, woj. poznańskie, sta. 2, „Wielkopolskie sprawozdania archeologiczne”, t. 2, s. 133-155
W. Łęga
1930    Kultura Pomorza we wczesnym średniowieczu na podstawie wykopalisk. Toruń
M. Maleszka
1998    Zespół odważników ze stanowiska wczesnośredniowiecznego we Wrześnicy, gm. Sławno, woj. słupskie, „Acta Archaeologica Pomoranica” t.1, s. 177-184
T. Malinowski
1993    O wczesnośredniowiecznych dzwonkach z ziem polskich, Archeologia Polski, t. XXXVIII, z. 1, s. 95-122.
K. Musianowicz
1948/49    Kabłączki skroniowe – próba typologii i chronologii, „Światowit” t.20, s. 115-232
T. Poklewski-Koziełł, E. Wtorkiewicz-Marosikowa, M. Żemigała
2000    Urządzenie z XV wieku w fosie zamku Petit Koenigsbourg w Alzacji [w:] Archeologia et Historia, Łódź, s. 235-243
M. Rulewicz
1994    Rybołówstwo gdańska na tle ośrodków miejskich Pomorza od IX do XIII wieku, ”Gdańsk wczesnośredniowieczny”, t. X
H. Steuer
1997    Waagen und Gewichte aus dem mittelalterlichen Schleswig. Funde des 11. bis 13 Jahrhunderts aus Europa als Quellen zur Handels- und Währungsgeschichte, Köln.
P. Strzyż
2006    Uzbrojenie we wczesnośredniowiecznej Małopolsce, Łódź
P. Świątkiewicz
2002    Uzbrojenie wczesnośredniowieczne z Pomorza Zachodniego, „Acta Archaelogica Lodziensia” nr 48
J. Turpinda (red.)
2004    Pacifica terra. Prusowie–Słowianie–Wikingowie u ujścia Wisły. Katalog wystawy, Malbork
K. Wachowski
1972    Nowe znaleziska wag i odważników, „Silesia Antiqua”, t. XIV
2006    Systemy odważników w Polsce średniowiecznej, Świat Słowian Wczesnego średniowiecza, Szczecin – Wrocław, s. 359-364.
A. Wapińska
1967    Materiały do wczesnośredniowiecznego bursztyniarstwa gdańskiego, [w:] Gdańsk wczesnośredniowieczny, t. VI, s. 83-100, tab.I–XV)
1993    Ze studiów nad wczesnośredniowiecznym bursztyniarstwem gdańskim (X–XIII w.), Pomorania Antiqua, t. XV, s. 57-73
H. Wiklak
1993    Obuwie wykopaliskowe z Gniewa, Pomorania Antiqua, t. XV, s. 75-129
E. Wilgocki
2001    Szczecin-Podzamcze. Kwartał 5. Wstępne wyniki badań z lat 1997-2001, XIII Sesja Pomorzoznawcza, t.2, s. 143-162
A. Wrzesińska, J. Wrzesiński
2006    Odważniki z wczesnośredniowiecznego stanowiska w Dziekanowicach, Świat Słowian wczesnego średniowiecza, Szczecin – Wrocław, s. 341-358.
J. Żak
1957    Czy grób uzbrojonego jeźdźca z Ciepłego, pow. Tczewski, jest grobem skandynawskim, „Archeologia Polski”, t. 1, s. 164-180