Przedmioty rogowe i kościane

Rogowiarstwo w Owidzu poświadczają znaleziska narzędzi używanych w tym rzemiośle oraz gotowych wyrobów, jak hetki, igły, kolce (Przedmioty wykonane z rogu bądź kości zwężające się z jednej strony w szpic bądź tępy koniec nazywane bywają szydłami, rylcami bądź iglicami. Ponieważ nie ma pewności jaka była funkcja zabytków bezpieczniej nazywać je kolcami (Jaworski 1990, s. 61)), rogowe grzebienie czy ich okładziny.

Przedmioty z kości i poroża (fot. J. Jarzęcka-Stęporek).

Igły
Tylko jedna zachowała się w całości. Jej długość: 7,7 cm, max szerokość 1,4 cm, średnica otworu 0,3 cm. Pozostałe dwie mają ułamane albo główkę albo ostrze. Igła z zachowaną główką ma długość 5,8 cm, szerokość główki 1,2 cm, średnicę otworu: 0,25 cm. Trzecia igła ma zachowane ostrze, pęknięte jest w połowie otworu. Zachowana długość: 5,5 cm, szerokość główki :0,7,średnica otworu 0,15 cm. W literaturze przyjmuje się, że tak duże igły mogły służyć do wyplatania sieci rybackich ze sznurków grubszych niż nici, do których wystarczyły by igły o średnicy otworu 1-1,5 mm bądź też do niektórych wyrobów ze skóry (K. Jaworski, 1990, s. 69–71). Znaleziono również 1 fragment małej krawieckiej igły o lekko łukowatym kształcie. Artefakt jest ułamany w części gdzie znajdowało się uszko. Zachowana długość: 3,1 cm.

Kolce
Przedmioty wykonane z roku bądź kości zwężające się z jednej strony w szpic bądź tępy koniec nazywane bywają szydłami, rylcami bądź iglicami. Ponieważ nie ma pewności jaka była funkcja zabytków bezpieczniej nazywać je kolcami (K. Jaworski, 1990, s. 61).

Wyróżnia się 4 grupy kolców: grupę pierwszą tworzą przedmioty powstałe poprzez zaostrzenie kości po odcięciu od niej 1 z jej końców, grupę drugą tworzą zabytki wykonane z ułamka połupanych kości przez zaostrzenie 1 z jej końców, grupa trzecia wykorzystuje naturalną formę kości, zaś grupa 4 to przedmioty wykonane z rogu (K. Jaworski, 1990, s. 66). Na grodzisku znaleziono 5 takich przedmiotów. Dwa z artefaktów można zaliczyć do grupy III. Żaden z nich nie zachował się całkowicie. Jeden jest niestety ułamany z obu końców. Główka z zachowanej strony ma trójkątne wycięcie. Zachowana długość: 9,0 cm, szerokość: 0,7 cm.. Ponieważ koniec jest ułamany nie wiadomo czy był ostry czy tępy. Podobnie jest w przypadku drugiego kolca z ułamanym ostrzem. Zachowana długość 6,0 cm, max szerokość: 1,3 cm. Oba przedmioty są wygładzone i wyświecone od używania. Pozostałe dwa kolce można zaliczyć do II grupy. Na obu widoczne są ślady odłupywania. Większy kolec  ma wygładzoną i wyświeconą część pracującą zakończoną ostrym szpicem. Wymiary: wysokość 10,7 cm, grubość: 1,3 cm. Mały kolec  ma wymiary: długość: 3,8 cm i szerokość: 0,5 cm. Być może był półproduktem jakiegoś narzędzia.

Grzebienie

Rekonstrukcja rogowego grzebienia i pochewki.
Autor: Olgierd Lichy, konsultacja: Joanna Jarzęcka-Stęporek.

Znaleziono 2 fragmenty rogowych grzebieni, oba to grzebienie jednostronne, trójwarstwowe o łukowatym grzbiecie należące do grupy IB typ V. Ten typ grzebieni występuje w Gdańsku w warstwach datowanych na okres od końca XI do końca XII (Z. Hilczerówna 1961, s. 102). Mają wąską lekko łukowatą okładzinę. Jeden fragment to część boczna grzebienia. Jest zniszczony, brakuje jednej warstwy. Zachowana część nie jest zdobiona. W lekko ukośnym boku wykonany jest otwór. Drugi fragment to część środkowa grzebienia. Ornamentowany jest skośnymi kreskami tworzącymi trójkąty tzw. chorągiewki. Przy ich wierzchołkach dodatkowo zdobione są oczkami: jednym lub dwoma. Takim ornamentem zdobiona jest pochewka i okładzina z warstw pochodzących z 1 połowy XI wieku (Z. Hilczerówna 1961, ryc. 43. Analogiczny ornament wystąpił na grzebieniu pochodzącym z Gniezna i Kruszwicy (W. Hensel, 1960, s. 43, ryc. 25, s. 102, ryc. 67:a), z Giecza (M. Tuszyński, 1953, s. 181, ryc. 2a),  z Lulina (E. Wielgosz-Skorupka, 2005, s 354, tab. 2:6). Grzebień z Gniezna datowany jest na XII–XIII w (J. Kavan, 1947, s. 315)

Trzeba wspomnieć, że podczas badań archeologicznych przeprowadzonych na Owidzu w latach 70. ubiegłego wieku znaleziono rogową pochewkę do grzebienia zaliczana do odmiany typu V i datowaną na X–XIII w (I. Zakrzewska, b.d.w., s. 52-53)

Okładziny
Znaleziono dwa fragmenty prostokątnych okładzin zwężających się ku krawędzi wykonanych z rogu. Jeden fragment zdobiony jest ornamentem rytym w postaci dwóch poziomych linii pomiędzy którymi biegną na przemian podwójne linie pionowe i skośne. Tego typu zdobienie wystąpiło np. na rogowej pochewce grzebienia z Giecza (M. Tuszyński, 1953, s. 183, ryc. 4c). Przy bocznej krawędzi wykonany jest otwór. Drugi fragment w węższej części zdobiony jest na całej wysokości pionowymi nacięciami. W części szerszej jest widoczny ślad po otworze.

Oba artefakty na podstawie zdobnictwa można datować bardzo ogólnie od X po XIII wiek (Z. Hilczerówna 1961).

mgr Joanna Jarzęcka-Stąporek

Bibliografia:

W. Hensel
1960    Najdawniejsze stolice Polski, Warszawa.
Z. Hilczerówna
1961    Rogownictwo gdańskie w X–XIV wieku, Gdańsk wczesnośredniowieczny t. 4, s. 41-134.
Jaworski K.
1990     Wyroby z kości i poroża w kulturze wczesnośredniowiecznego Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu, Wrocław-Warszawa
J. Kavan
1947    Ornament posnute klepsydry a jeho problematyka, Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia Archeologiczne, t.2, s. 315-323
M. Tuszyński
1953    Wyroby grzebieniarskie z Giecza z badań w latach 1949-1952, ZOW t. 22, z. 5, s. 180-185
E. Wielgosz-Skorupka
2005    Osadnictwo wczesnośredniowieczne (VI-1 poł. XIV w.) na ziemi obornicko-rogozińskiej w świetle źródeł archeologicznych, Archeologia powiatu obornickiego, Poznań, s. 325.
I. Zakrzewska
1987    Grodzisko wczesnośredniowieczne w Owidzu, woj. gdańskie. Toruń. Maszynopis w MAG