Opis grodziska

Grodzisko w Owidzu jest obiektem wyżynnym na planie czworokąta (kształt trapezowaty) z zaokrąglonymi narożnikami. Jego dłuższa oś biegnie w kierunku wschód-zachód, z odchyleniem na północny-wschód. Po raz pierwszy wymiary grodziska podał Alexander Treichel (1888, 498-501) i następnie W. Łęga (1930, 240), który określił jego długość, szerokość i wysokość w krokach (odpowiednio 120, 50 i 12-18 kroków). W trakcie badań powierzchniowych obiektu w 1967 r., G. Posadzki (1967, 1) podał jego wymiary w metrach (120×50 m) i opisał samo wyniesienie, określając stopień nachylenia jego stoków: północnego i południowego odpowiednio po 37o, wschodniego 36o i zachodniego aż 39o.  Pomiary grodziska wykonane w 2008 r. wykazały, że posiada ono długość mierzoną na koronach wałów na linii wschód-zachód do 150 m, a na linii północ-południe odpowiednio od 41 do 59 m.

Mapa wysokościowa (A. Ostasz)

Grodzisko w Owidzu jest położone na wyraźnym, izolowanym pagórze znajdującym się w dolinie Wierzycy, która w tym miejscu ma około 700 m szerokości. Powierzchnia wysoczyzny morenowej, w której wcięta jest dolina rzeczna, wznosi się na wysokość 82-89 m, n.p.m. Dno doliny znajduje się na wysokości około 70 m n.p.m. Jest ono płaskie i posiada wyraźnie zaznaczone ślady starych koryt rzecznych. Krawędzie doliny są strome i noszą ślady podcinania erozyjnego przez rzekę. W dnie doliny widać również ślady działalności antropogenicznej, co jest związane z funkcjonującym tu od początku XX w. młynem wodnym.

Widok na wał zachodni grodziska (fot. A. Ostasz).

Dzisiejszy wjazd na grodzisko różni się od przedstawionego na planach sytuacyjno-wysokościowych z 1888 (Treichel A.) i  1975 roku (Fellmann J.). Droga na grodzisko biegła pod koniec XIX wieku wokół narożnika północno-zachodniego i po północnej krawędzi grodziska. W wieku XX droga przebiegała od południa wzdłuż całego stoku zachodniego, skręcając na wschód w narożniku północno-zachodnim grodziska, natomiast dzisiejsza biegnie z kierunku północno-zachodniego (Jarzęcka-Stąporek 2006, s. 4). Z uwagi na położenie grodziska (od północy i wschodu jest ono obecnie otoczone przez rzekę Wierzycę, która dawniej graniczyła także z południową częścią wału) brama wjazdowa powinna znajdować się w przestrzeni wału zachodniego, w jego północnej części.

Konstrukcja wałów
Konstrukcję wału grodziska zaobserwowano w całym przebiegu wykopu. W jego wschodniej części stwierdzono ślady konstrukcji skrzyniowej ułożonej w trzech rzędach. Nie odkryto reliktów samej konstrukcji skrzyni, a jedynie jej wypełnisko w postaci piasku, gliny i żwiru; drewniane elementy zostały spalone lub rozłożone, o czym świadczy jedynie obecność negatywów obiektów. Na podobne konstrukcje skrzyniowe natrafiono w wykopie 19 z 2006 r. (Jarzęcka-Stąporek 2006, s. 7) i w wykopie 1 z 1973 roku (A. Wapińska, dokumentacja rysunkowa z badań w 1973 roku w Archiwum Muzeum Archeologicznego w Gdańsku).

Przekrój przez wał – widoczne ślady kolejnych nasypów ziemi przekładanych wikliną (fot. A. Ostasz)

W celu wydłużenia i zarazem podwyższenia przestrzeni obronnej, stok wzgórza nadsypano wieloma warstwami piasków i żwirów, warstwy 17 (glina jasnoszara przesypana żwirem, warstewki próchnicy szarobrązowej (pozostałości drewnianej konstrukcji przekładkowej)) i 7 (naprzemienne warstwy szarożółtej gliny, piasku i próchnicy), przekładanych faszyną z gałęzi. Na tak przygotowanej platformie posadowiono wał ziemny usypany z trzech stożków piachu i żwiru, warstwy: 3 (jasnoszara glina z drobnoziarnistym żwirem), 6 (jasnoszara glina z piaskiem, w profilu S widoczna warstwa szarej próchnicy – pozostałości konstrukcji drewnianych), 8 (naprzemienne warstwy szarego żwiru, gliny, próchnicy, struktura bardzo luźna). Nasypy ziemne opierały się na jednorzędowej konstrukcji skrzyniowej. Wał od wewnątrz był wzmocniony dwoma rzędami skrzyń drewnianych wypełnionych piachem. Drewnianą konstrukcję wału wzniesiono na piaszczyso-gliniastej podsypce, warstwa 16 (szary piasek mulisty, spąg warstwy brązowy (laminy)).

Korona wału, zbudowana w formie palisady, nie zachowała się na odcinku badań w stopniu dostatecznym. Rysuje się ona w postaci przepalenia i drobnych węgli drzewnych, warstwa 5 (szara próchnica z jasnożółtym piaskiem z warstwą spalenizny i drobnych węgli drzewnych)-4 (jasnoszara próchnica przemieszana z piaskiem i drobnymi węglami drzewnymi; na stropie warstwy spalenizna). Stwierdzono ją w wykopach badawczych z lat siedemdziesiątych w formie przepalonych belek i licznych węgli drzewnych z przepalonym piachem (Zakrzewska 1987, s. 12, 69-70), oraz w wykopie nr 23 i 28 z 2006 roku (Jarzęcka-Stąporek 2006, s. 18, 47).

Niestety nie wiemy jeszcze jak wyglądał wał od strony zewnętrznej. Należy sądzić, że liczne nasypy były chronione prawdopodobnie formą o konstrukcji palowej z pojedynczym płaszczem kamiennym.

Zabudowa
Wnętrze grodziska przebadano w stanie, który pozwala wysnuwać wnioski o charakterystyce zabudowy. W latach siedemdziesiątych założono 18 wykopów o powierzchni 230 m2. W 2006 roku założono 9 wykopów o powierzchni 295 m2 (Jarzęcka-Stąporek 2006, s. 4-5). Obiekty gospodarcze i mieszkalne odkryto w części przywałowej.  Nie przylegały one bezpośrednio do wewnętrznego lica wałów, lecz były oddzielone od nich wolną przestrzenią (przestrzenią komunikacyjną).

Kamienny fundament wieży (fot. J. Jarzęcka-Stąporek).

Obiektami mieszkalnymi były głównie ziemianki, z zadaszeniem na palowej konstrukcji z wewnętrznym paleniskiem, o powierzchni zagłębionej w calcu od 3 do 11 m2. Kształty tego rodzaju obiektów były przeważnie owalne lekko wydłużone (Zakrzewska, 1987, s. 70; Jarzęcka-Stąporek 2006, s. 47). Natrafiono też na relikty budynków naziemnych zbudowanych na szkielecie z bali, wypełnione również balami w konstrukcji zrębowej lub sumikowo-łątkowej. Obiektom mieszkalnym towarzyszyły jamy gospodarcze takie, jak spiżarnie, wędzarnie, piece, paleniska wolnostojące, śmietniki oraz relikty płotów/ogrodzeń (Zakrzewska, 1987, s. 70, 76;  Jarzęcka-Stąporek 2006, s. 13, 17, 20, 25)

Podsumowanie
Grodzisko w Owidzu zostało zlokalizowane na szczycie izolowanego pagóra morenowego położonego na prawym brzegu doliny Wierzycy. Do odcięcia pagóra od zasadniczej części wysoczyzny morenowej doszło podczas deglacjacji ostatniego zlodowacenia na tym terenie. Spływające obniżeniem dolinnym wody roztopowe usypały sandr dolinny. W późniejszym okresie erozja rzeczna doprowadziła do uformowania się zboczy pagóra.

Wybór tego konkretnego pagóra na założenie grodziska podyktowany był kilkoma przesłankami:

  • stosunkowo płaska i rozległa powierzchnia pagóra pozwalała, przy wykonaniu niewielkich prac niwelacyjnych, na łatwe rozplanowanie zabudowy
  • gród, przynajmniej z trzech stron, był otoczony przez rzekę, co ułatwiało dostęp do wody
  • gród został założony w idealnym miejscu pod względem możliwości jego obrony. Ze względu na otoczenie przez rzekę, dostęp do grodziska był wyłącznie od strony zachodniej. Tam z kolei znajdowało się płytkie obniżenie oddzielające grodzisko od wysoczyzny. Możliwe, że obniżenie to wypełnione było wodą.

Usytuowanie założenia obronnego na pagórze wysuniętym ku osi doliny pozwalało na jej kontrolowanie – występujące w sąsiedztwie grodu systemy teras rzecznych, na których rozwinęły się gleby brunatne wyługowane i gleby mułowo-torfowe (Olszak 1996), pozwalały na ich wykorzystanie rolnicze.

Na podstawie przeprowadzonych badań archeologicznych sądzimy, że wały grodu wzniesiono w pierwszej fazie, następnie po dość stabilnym użytkowaniu w fazie drugiej zabudowa wewnętrzna i wały grodu spłonęły. Relikty zniszczonego obiektu nie zostały ponownie odbudowane i zasiedlone. Kres jego istnieniu położył pożar, którego śladem jest warstwa spalenizny widoczna prawie we wszystkich założonych dotąd wykopach. Grodzisko wczesnośredniowieczne powstało na reliktach osadnictwa łużyckiego z okresu halsztackiego.

mgr Adam Ostasz

Bibliografia:
Jarzęcka-Stąporek J.
2006    Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w roku 2006 na wczesnośredniowiecznym grodzisku w Owidzu, gm. Starogard Gdański, Gdańsk. Maszynopis w Archiwum Muzeum Ziemi Kociewskiej.

Łęga W.
1930    Kultura Pomorza we wczesnym średniowieczu na podstawie wykopalisk. Toruń, s. 355-356.

Olszak I.J.
1996    Gleby i ich przydatność rolnicza. [W]: J. Szukalski (red.). Pojezierze Starogardzkie. GTN Gdańsk, s. 145-164.

Posadzki G.
1967    Sprawozdanie z powierzchniowego badania grodziska Owidz, pow. Starogard. Stan. 1. Sopot. Maszynopis w Archiwum Muzeum Archeologicznego w Gdańsku.

Wapińska A.
1973    Dokumentacja rysunkowa z badań w 1973 roku w Archiwum Muzeum Archeologicznego w Gdańsku.

Zakrzewska I.
1987    Grodzisko wczesnośredniowieczne w Owidzu, woj. gdańskie. Toruń, Maszynopis pracy magisterskiej w Archiwum Muzeum Archeologicznego w Gdańsku.